सञ्जय मिश्रा
रौतहट, ४ भदौ। रौतहटमा आत्महत्याको अवस्था पछिल्लो समय चिन्ताजनक बन्दै गएको देखिएको छ।
जिल्ला प्रहरी कार्यालय रौतहटको आर्थिक वर्ष २०८२÷८३ को तथ्यांकअनुसार एक वर्षको अवधिमा जिल्लामा १६३ जनाले आत्महत्या गरेका छन्। यो तथ्यांकले औसतमा हरेक दुई–तीन दिनमा जिल्लामा आत्महत्याको एउटा घटना हुने गरेको देखाउँछ।
प्रहरीको तथ्यांकअनुसार आत्महत्या गर्नेमा झुण्डिएर मृत्यु रोज्नेको संख्या सबैभन्दा बढी छ। एक वर्षमा १४६ जनाले झुण्डिएर आत्महत्या गरेका छन् भने १७ जनाले विष सेवन गरेका छन्।
आत्महत्या गर्ने १६३ जनामध्ये ४७ जना पुरुष, ५३ जना महिला, ७ जना बालक र ५६ जना बालिका रहेका छन्। उमेर समूहका आधारमा हेर्दा १६ वर्षभन्दा कम उमेरका ३२ जना, १६ देखि २५ वर्षका ६९ जना, २६ देखि ३५ वर्षका २२ जना, ३६ देखि ४५ वर्षका २० जना, ४६ देखि ६० वर्षका ४ जना र ६० वर्षभन्दा माथिका ५ जना रहेका छन्।
सबैभन्दा चिन्ताजनक तथ्य–कलिलै उमेरमा आत्महत्या
तथ्यांकको सबैभन्दा गम्भीर पक्ष १६ वर्षभन्दा कम उमेरका ३२ बालबालिकाले एक वर्षमै आत्महत्या गरेको तथ्य हो। अझ चिन्ताजनक कुरा, मृतकमध्ये अधिकांश विद्यार्थी रहेको बताइएको छ।
जिल्ला प्रहरी प्रवक्ता डिएसपी बसन्त गौतमका अनुसार कलिलो उमेरमा आत्महत्याको घटना बढ्नुले बालबालिकाको मानसिक तथा भावनात्मक अवस्थामाथि परिवार, विद्यालय र समाजले पर्याप्त ध्यान दिन नसकेको संकेत गर्छ। किशोरावस्था आफैंमा भावनात्मक परिवर्तनको संवेदनशील चरण हो। यही उमेरमा पढाइ, पारिवारिक अपेक्षा, साथीभाइको सम्बन्ध, प्रेमसम्बन्ध, सामाजिक दबाब तथा आफूलाई अरूसँग तुलना गर्ने प्रवृत्तिले तनाव बढाउन सक्छ।
तर, १६ वर्षमुनिका बालबालिकाले आत्महत्या गर्नुको कारणलाई केवल ‘पढाइको दबाब’ वा ‘प्रेमसम्बन्ध’ भनेर निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन। प्रत्येक घटनाका पछाडि फरक पारिवारिक, सामाजिक, मनोवैज्ञानिक र व्यक्तिगत परिस्थिति हुन सक्छन्।
पढाइमा कमजोर हुँदा गाली, असफलताको डर
बालबालिकामाथि अभिभावकको अत्यधिक अपेक्षा पनि एउटा सम्भावित दबाब बन्न सक्छ। परीक्षामा राम्रो अंक नआउँदा गाली गर्ने, अरू विद्यार्थी वा आफ्नै दाजुभाइसँग तुलना गर्ने, पढाइमा कमजोर भएको भन्दै अपमानित गर्ने वा भविष्य बिग्रिने डर देखाउने व्यवहारले बालबालिकामा मानसिक दबाब बढाउन सक्छ।
कतिपय विद्यार्थीले आफूले भोगिरहेको समस्या अभिभावकसँग भन्न सक्दैनन्। ‘गाली गर्छन्’, ‘बुझ्दैनन्’ वा ‘मेरो कुरा कसैले सुन्दैन’ भन्ने भावना बढ्दै जाँदा उनीहरू आफ्नै समस्याभित्र एक्लिँदै जान सक्छन्।
त्यसैले विद्यार्थीको शैक्षिक उपलब्धिलाई मात्र सफलता वा असफलताको मापदण्ड बनाउनुको सट्टा उसको मानसिक अवस्था, व्यवहार र भावनात्मक आवश्यकतालाई पनि बुझ्नुपर्ने देखिन्छ।
पारिवारिक कलह र सामाजिक दबाब पनि सम्भावित कारण
बालबालिकाको आत्महत्यासँग पारिवारिक वातावरण पनि जोडिन सक्छ। घरभित्रको निरन्तर विवाद, अभिभावकबीचको झगडा, पारिवारिक सम्बन्धमा तनाव, आर्थिक समस्या, उपेक्षा वा बालबालिकाले आफूलाई परिवारबाट असुरक्षित महसुस गर्नु मानसिक दबाबको कारण बन्न सक्छ।
त्यस्तै, साथीभाइसँगको विवाद, विद्यालयमा हुने दुर्व्यवहार वा बुलिङ, अपमानित भएको अनुभूति तथा सामाजिक रूपमा स्वीकार नभएको महसुसले पनि किशोरकिशोरीलाई गम्भीर तनावमा पार्न सक्छ।
सामाजिक सञ्जालः अवसरसँगै नयाँ चुनौती
किशोर किशोरीको जीवनमा सामाजिक सञ्जालको प्रभाव बढ्दै गएको छ। प्रवक्ता गौतमका अनुसार सामाजिक सञ्जालमा अरूको जीवनसँग आफ्नो तुलना गर्ने, साइबर बुलिङको सामना गर्ने, व्यक्तिगत फोटो वा कुराकानी सार्वजनिक हुने डर, अनलाइन अपमान तथा सामाजिक स्वीकृति नपाएको महसुसजस्ता विषयले मानसिक दबाब बढाउन सक्छन्।
तर, कुनै आत्महत्या घटनामा सामाजिक सञ्जाललाई नै प्रत्यक्ष कारण मान्न मिल्दैन। घटनाअघि बालबालिकाको व्यवहारमा आएको परिवर्तन, पारिवारिक अवस्था, विद्यालयको वातावरण, साथीभाइसँगको सम्बन्ध र अन्य परिस्थितिको समग्र अध्ययनपछि मात्रै सम्भावित कारणबारे निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ।
समस्या देखिँदा ‘नाटक’ नभनी सुन्नुपर्ने
बालबालिकाले आफ्नो समस्या सधैं खुलेर व्यक्त गर्छन् भन्ने हुँदैन। उनीहरूको व्यवहारमा अचानक परिवर्तन आउनु आफैंमा महत्वपूर्ण संकेत हुन सक्छ।
एक्लै बस्न खोज्ने, पहिले मन पर्ने गतिविधिमा रुचि घट्ने, पढाइमा अचानक ध्यान नदिने, परिवार वा साथीभाइबाट टाढिँदै जाने, अत्यधिक निराश देखिने, निद्रा तथा खानपानमा असामान्य परिवर्तन आउने वा आफूलाई बेकाररबोझ भएको जस्ता कुरा गर्ने अवस्थालाई अभिभावक र शिक्षकले गम्भीर रूपमा लिन आवश्यक छ।
यस्ता संकेतलाई ‘जिद्दी’, ‘नाटक’ वा ‘उमेरको प्रभाव’ भनेर पन्छाउनुको सट्टा बालबालिकासँग खुलेर कुरा गर्ने र आवश्यक परे मनोसामाजिक परामर्श तथा विशेषज्ञको सहयोग लिनुपर्ने हुन्छ।
विद्यालयमा अंकसँगै मानसिक स्वास्थ्य पनि पढाउनुपर्ने
रौतहटमा एक वर्षमा १६ वर्षमुनिका ३२ बालबालिकाले आत्महत्या गरेको तथ्यांकले विद्यालयको भूमिकामाथि पनि प्रश्न उठाएको छ। विद्यालय विद्यार्थीलाई पढाउने र परीक्षा लिने ठाउँ मात्र नभई उनीहरूको सामाजिक तथा भावनात्मक विकासको महत्वपूर्ण आधार हो।
त्यसैले विद्यालयमा नियमित मनोसामाजिक परामर्श, विद्यार्थीको व्यवहारमा आएको परिवर्तन पहिचान गर्ने संयन्त्र, शिक्षकलाई मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी आधारभूत तालिम तथा समस्यामा परेका विद्यार्थीले सहज रूपमा आफ्नो कुरा राख्न सक्ने वातावरण आवश्यक देखिन्छ।
‘३२’ संख्या होइन, ३२ परिवारको पीडा
प्रहरीको तथ्यांकमा १६ वर्षमुनिका ३२ जनाको संख्या देखिए पनि यो केवल एउटा अंक होइन। यसको पछाडि ३२ परिवारको अपूरणीय क्षति, विद्यालयले गुमाएका विद्यार्थी र समाजले गुमाएका सम्भावना छन्।
त्यसैले आत्महत्याको तथ्यांक सार्वजनिक गरेर मात्र समस्या समाधान हुँदैन। स्थानीय तह, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, प्रहरी, अभिभावक तथा समुदायबीच समन्वय गरी बालबालिका र किशोरकिशोरीको मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकतामा राख्ने दीर्घकालीन कार्यक्रम आवश्यक छ।
रौतहटमा एक वर्षमै १६३ जनाले आत्महत्या गरेको र त्यसमध्ये १६ वर्षमुनिका ३२ जना रहेको तथ्यांकले आत्महत्या रोकथामलाई केवल स्वास्थ्य क्षेत्रको विषय नभई परिवार, विद्यालय, समाज र राज्य सबैको साझा जिम्मेवारीका रूपमा लिनुपर्ने स्पष्ट संकेत गरेको छ।
